Jan Matejko

Na sukces dzieł Matejki składa się nie tylko biegła umiejętnosć odwzorowania rzeczywistosci na płótnie. Równie ważne jak sam kunszt i precyzja malarska, było inteligentne zaplanowanie całego obrazu. Dzięki licznym sztuczkom, Matejko uzyskiwał na swych pracach sceny pełne ekspresji i dramaturgii. Szczególna uwagę artysta poswięcał kompozycji swoich obrazów. Musiały być one umiejętnie wykadrowane, tak aby widzowi wydawało się, że cała scena otacza go ze wszystkich stron. Preferował sceny wielopostaciowe, na których przedstawiał całe galerie póz, gestów i rysów twarzy, uzyskujac w ten sposób zróżnicowana skalę emocji i wrażeń, jakie towarzysza osobom ogladajacym konkretna postać na płótnie. Każdej postaci stawał się nadawać jak najwięcej indywidualnych cech, pogłębiajac wrażenie sugestywnosci obrazu. Równie ważna była stosowana przez niego kolorystyka. Intensywna, nie unikajaca dysonansów, przy jednoczesnym stosowaniu realistycznych kształtów, bez przerysowań i idealizowania bohaterów swoich obrazów. Szczególna cecha malarstwa Matejki była jego dbałosć w odwzorowywaniu szczegółów strojów, architektury i przedmiotów codziennego użytku. Każdy z nich długo studiował, szkicujac je wielokrotnie, zanim ostatecznie umiescił je na głównym płótnie.

Historyczne malarstwo Matejki nigdy nie stanowiło zwykłych obrazów, odzwierciedlajacych po prostu dana scenę z historii Polski. To, co budzi równie wielkie uznanie, jak jego warsztat, to ukryta za nimi symbolika. Czasem widoczna na pierwszy rzut oka, często jednak ukryta przed nim, wymagajaca refleksji i dodatkowych słów komentarza, zwracajacych uwagę na czasem niepozorne szczegóły. Każda występujaca na jego obrazach postać ma swoje znaczenie. Sa to ważni bohaterowie z kart historii, nawet tacy, którzy naprawdę nie mogli uczestniczyć w rejestrowanych na płótnie wydarzeniach. Matejko miał również zwyczaj przemycać na płótno swoja własna twarz. Widzimy ja np. w słynnym ‘Stańczyku’, a w ‘Hołdzie Pruskim’ nawet dwukrotnie. Jako Stańczyk, oraz stojacy w rogu obrazu Bartolomeo Berecci. Ciekawostkę stanowi fakt, że Sukiennice na tym obrazie namalowane sa w aktualnym stylu renesansowym. Tymczasem w wyniku pożaru zostały one odnowione w tym stylu dopiero w roku 1555, czyli po złożeniu hołdu lennego przez Albrechta Hohenzollerna. Nad polami Grunwaldu widnieje natomiast na niebie swięty Stanisław, który ukazał się walczacym w mysl roczników Długosza. Na ‘Rejtanie’ z obrazu zawieszonego na scianie zamku królewskiego spoglada na zgromadzonych posłów i króla caryca Katarzyna. W rzeczywistosci, taki obraz nigdy nie wisiał w salach zamku.

W 1974 roku Matejko zaczyna szkice do ‘Bitwy pod Grunwaldem’, nad która prace trwać będa cztery kolejne lata. W międzyczasie powstaje wiele sposród jego słynnych obrazów. Spływaja na niego kolejne zaszczyty, a mieszkańcy Warszawy sprawiaja mu prawdziwie królewskie powitanie. Jego popularnosć sięga jednak zenitu, gdy w końcu wystawia’Bitwę pod Grunwaldem’ w gmachu krakowskiego magistratu. Od władz miasta otrzymuje symboliczne berło � na znak jego panowania w sztuce, w teatrze wystawiaja na jego czesć specjalne przedstawienie. Obraz wystawiany jest w największych miastach Europy, artystę honoruje drogocenna waza rzad francuski, a cesarz Franciszek Józef odwiedza go w jego pracowni. Rynek Kleparski w Krakowie otrzymuje jego imię � do dzis nazywany jest placem Jana Matejki. Kolejne z wielkich dzieł � ‘Sobieskiego pod Wiedniem’, przedstawiajacy polskiego króla wręczajacego posłańcowi list do papieża z informacja o zwycięskiej bitwie, Matejko wręczył papieżowi Leonowi XIII podczas wizyty w Rzymie, jako dar od całego narodu polskiego. Dzis możemy go podziwiać w watykańskim muzeum. ‘Hołd Pruski’, najcenniejszy eksponat muzeum w krakowskich Sukiennicach, Matejko ofiarował pierwotnie do zamku na Wawelu. Te trzy obrazy stanowia dzis największe osiagnięcie malarstwa polskiego i podziwiane sa przez miłosników sztuki z całego swiata.

Wraz z żona Matejko wyjeżdża do Paryża. Na wystawie w Salonie ‘Kazanie Skargi’ zdobywa złoty medal. Kolejna wizyta, z nowym dziełem � ‘Rejtanem’, również przynosi mu złoty medal, a obraz kupuje sam cesarz Franciszek Józef. Zostaje on jednak bardzo zle przyjęty w Polsce, głównie przez konserwatywna częsć krytyków i wpływowa socjetę, stanowiaca główna grupę odbiorców sztuki. W niczym nie umniejsza to jednak wspaniałosci obrazu, który dzis uznawany jest za jedno z największych osiagnięć Matejki. Za kolejne dzieło, ‘Unię Lubelska’, otrzymuje w Paryżu Krzyż Kawalerski Legii Honorowej. Witany już na dworcu przez wiwatujaca Polonię, cieszy się coraz większym uznaniem srodowiska � zostaje m.in. członkiem Akademii Sztuk Pięknych w Paryżu. W Krakowie odkupuje wkrótce rodzinna kamienicę przy ul. Floriańskiej, gdzie urzadza swoja pracownię. Przyjmuje też stanowisko dyrektora Szkoły Sztuk Pięknych, uprzednio odrzucajac podobna propozycję z Pragi. Jego decyzja wywołała entuzjazm krakowskiej młodzieży, która zorganizowała nawet pod jego domem uroczysty przemarsz z pochodniami. To jednak nie koniec sukcesów Matejki. Wystawia w Paryżu ‘Batorego pod Pskowem’, swoje członkostwo proponuja mu Akademia Sztuki w Berlinie i Instytut Francuski.

Wkrótce umiera jego ojciec. Matejko zostaje sam, tak biedny, że nie było go stać nawet na farby. W trudnych warunkach zaczał malować coraz ambitniejsze obrazy. Wsród nich słynnego ‘Stańczyka’, który uznawany jest za ostatni obraz artysty pierwszego, młodzieńczego okresu jego twórczosci. Niedługo potem wybucha bowiem Powstanie Styczniowe, którego upadek Matejko bardzo przeżywa. Sam nie mógł brać w nim udziału ze względu na bardzo słabe zdrowie, pomagał jednak przy transporcie broni i zbiórce pieniędzy. Jego malarstwo szybko dojrzewa. Obraz ;Kazanie Skargi’, nad którym prace rozpoczał jeszcze podczas malowania ;Stańczyka;, odnosi ogromny sukces i zdobywa mu wielu przyjaciół. Za znaczna sumę kupuje go Maurycy Potocki, co pozwala Matejce w końcu rozwinać skrzydła. Bierze też slub z Teodora Giebułtowska. Młodej pannie, która ze wzgarda odrzucała wczesniej jego zaloty, zaimponował rozgłos wokół Matejki i w końcu przyjęła jego oswiadczyny. Nie było to jednak udane małżeństwo. Złosliwa, w pózniejszych latach chora psychicznie żona nie ułatwiała mu pracy. Do historii polskiego malarstwa przeszła niszczac w wybuchu bezpodstawnej zazdrosci swój portret w sukni slubnej, uważany za najlepszy, jaki kiedykolwiek namalował Matejko.

Data urodzin Matejki nie jest precyzyjnie znana. Najprawdopodobniej miały one miejsce 24 czerwca 1838 roku. Matejko był dziewiatym dzieckiem w rodzinie prywatnego nauczyciela. Sam miał jednak problemy z nauka. Nadzwyczajny talent malarski, który ujawnił się już w młodym wieku, ułatwiał mu przeslizgiwanie się z klasy do klasy, ostatecznie został jednak wydalony z krakowskiego gimnazjum im. sw. Anny. W wieku 14 lat ponownie rozpoczał naukę, tym razem w bardziej odpowiadajacej mu Szkole Sztuk Pięknych, u boku mistrzów Łuszczkiewicza i Stattlera, autora słynnego obrazu �Machabeusze�. Ojciec próbował go jednak nakłonić do zmiany zainteresowań. Dostrzegał w nim spore zdolnosci muzyczne, a zawód pianisty wydawał mu się pewniejsza inwestycja w przyszłosć, niż malarstwo. W ramach stypendium rzadowego wybrał się na dalsze studia do Monachium. Wrócił stamtad po roku, chory na tyfus, by stawić się przed komisja wojskowa. Następnie udał się na naukę do Wiednia. Tam popadł w konflikt ze swoim profesorem, Rubenem. Poszło o obraz �Jan Kazimierz na Bielanach�, na którym król Polski spoglada z murów klasztoru Kamedułów na płonacy Kraków. Profesor zwrócił młodemu Matejce uwagę, aby przedstawił go w pozycji klęczacej, która byłaby wg niego bardziej odpowiednia do powagi chwili. Matejko uniósł się narodowa duma, odparł po polsku, że król Polski nie klęka przed nikim, po czym wyszedł, by nigdy już nie wrócić na uczelnię.

Jan Matejko powszechnie uznawany jest za najwybitniejszego polskiego malarza. Jego geniusz objawia się nie tylko w słynnych obrazach historycznych i scenach bitewnych, ale też w portretach i szkicach. Symbolika jego prac do dzis budzi podziw kolejnych pokoleń. Przez całe życie był patriota i na każdym kroku podkreslał swoja dumę z ojczystego kraju. Pochowany został jako bohater narodowy. W czasie pogrzebu bił dzwon Zygmunta, a w ostatniej drodze towarzyszyli mu licznie zgromadzeni mieszkańcy Krakowa i delegacje z wszystkich trzech zaborów Polski. Przed smiercia wypowiedział podobno słowa : “Módlmy się za ojczyznę! Boże błogosławiony!”. Jego grób znajduje się na cmentarzu Rakowickim. W protescie przeciwko wyburzeniu sredniowiecznego klasztoru pod miejsce teatru nie zgodził się, by pochować go na Skałce, wsród innych zasłużonych postaci. Jako dyrektor Szkoły Sztuk Pięknych w Krakowie, Matejko wykształcił wielu znanych malarzy. Najwięksi z nich � tacy jak Wyspiański, Malczewski i Mehoffer, mieli na tyle sił i talentu, aby wyjsć z cienia wielkiego mistrza i podażyć własna droga. W ich płótnach łatwo jest jednak dostrzec rękę wspaniałego nauczyciela.